Ken je dat gevoel? Je ziet een prachtig Japans bord of een kom en je bent meteen betoverd.
▶Inhoudsopgave
Het is niet alleen de vorm die goed voelt in je hand, maar vooral het patroon dat erop staat.
Het is rustgevend, precies goed en heeft een verhaal. In Japan zit er bijna altijd een diepere betekenis achter die eenvoudige lijnen en vormen. Vandaag duiken we in drie iconische patronen: Seigaha, Asanoha en Shippo.
We laten zien hoe deze traditionele ontwerpen, die we vaak op textiel of papier zien, perfect vertaald worden naar klei. Want hoe krijg je nu die strakke, grafische lijnen op een ronde, gebogen keramiek? Dat is een kunst op zich.
Seigaha: De Golven van de Binnenzee
Stel je de rust voor van water. Seigaha, wat letterlijk "golven van de Binnenzee" betekent, is een patroon geïnspireerd op de zee tussen de Japanse eilanden.
Van papier naar klei
Visueel zie je een soort kruisende bogen of ronde vormen die in elkaar overlopen. Het is een patroon van beweging en kracht, maar wel met een kalme uitstraling.
Op keramiek is Seigaha vaak te zien als een blauw-wit patroon, vergelijkbaar met Delfts blauw maar dan met een Japanse twist. De uitdaging bij het vertalen naar klei is de ronde vorm van de kom of het bord. Een patroon dat op een plat vel papier perfect recht lijkt, vervormt als een bolle lens op een kom. Ervaren pottenbakkers gebruiken vaak een sjabloon of een mal om de symmetrie te behouden.
Ze draaien de klei op een schijf en houden een sjabloon langs de zijkant.
De verf of het engobe (een dunne laag gekleurde klei) wordt aangebracht terwijl de klei nog lederhard is. Dit voorkomt dat de lijnen uitlopen. Het resultaat is een patroon dat lijkt te golven met de vorm van de kom heen, alsof de kom zelf is gevormd door het water.
Asanoha: De Vastberaden Hennepblad
Het Asanoha-patroon is een klassieker in de Japanse cultuur. Het ziet eruit als een strakke, geometrische ster gemaakt van overlappende bladeren.
De precisie van de liniaal op klei
Officieel is het een abstract weergave van een hennepblad. Waarom hennep? Omdat de plant sterk is, snel groeit en vroeg in het jaar ontkiemt.
Daarom staat Asanoha symbool voor gezondheid, groei en het overwinnen van tegenslag. Op textiel wordt dit patroon geborduurd met Sashiko-steken, maar op keramiek vereist het een andere techniek. Het draait allemaal om precisie. Om het Asanoha-patroon op een theekop te krijgen, wordt vaak gebruik gemaakt van een transfer of een zeer fijn penseel.
Een populaire techniek is het werken met "nerikomi" (gekleurde klei). Hierbij worden verschillende kleuren klei op elkaar gestapeld en uitgerold tot een plak.
Vervolgens snijd je er plakjes van, net als bij het maken van koekjes. Elke plak heeft nu het Asanoha-patroon al in de klei zitten. Wanneer deze plakken op een kleischijf worden gelegd en tot een kom worden gedraaid, ontstaat er een driedimensionaal effect dat zeer levendig is. Het is een techniek die veel door hedendaagse Japanse keramisten zoals die van het merk Kinto wordt gebruikt voor hun decoratieve lijnen.
Shippo: De Zeven Schatten
Shippo betekent letterlijk "zeven schatten" of "zeven juwelen". Visueel zie je cirkels die elkaar kruisen, waardoor er ruitvormige openingen ontstaan.
Cirkels op een bol oppervlak
Dit patroon staat symbool voor geluk, voorspoed en eenheid. Het is een patroon van verbinding; elke cirkel raakt de ander zonder deze volledig te overnemen.
Shippo is misschien wel het meest uitdagende patroon om op keramiek aan te brengen omdat het bestaat uit perfecte cirkels. Op een plat bord is dit al lastig, maar op een bolle schaal wordt de projectie van de cirkel al snel een ovaal. Om dit te verhelpen, gebruiken keramisten vaak een speciale techniek genaamd "kintsugi" in gedachte, of werken met transfers.
Bij het schilderen met de hand wordt er vaak een sjabloon gebruikt dat is aangepast voor de kromming van het object. Sommige ambachtslieden, zoals die van het beroemde Arita porselein, gebruiken een combinatie van goudkleurige engobe en kobaltblauw om de cirkels te definiëren. Het effect is verbluffend: als je het bord van bovenaf bekijkt, lijkt het net een expressieve abstracte schildering op keramiek, precies zoals bedoeld in de Japanse filosofie.
Technieken om patronen te verankeren in klei
Het succes van deze patronen hangt af van het moment waarop ze worden aangebracht.
Er zijn drie hoofdfasen: Wanneer de klei net hard genoeg is om niet te vervormen, maar nog zacht genoeg is om in te drukken, is dit het ideale moment voor reliëf. Voor het Asanoha-patroon kan een stempel worden gebruikt om de bladvormen licht in de klei te drukken voordat het wordt gebakken.
1. Op de leerharde klei
Dit geeft een tactiele ervaring die je letterlijk kunt voelen. Bij het Seigaha-patroon wordt vaak glazuur gebruikt. Een techniek is "resist glazuur". Hierbij teken je geometrische patronen op keramiek met was of een speciale vloeistof op de klei.
Als je daarna het glazuur aanbrengt, hecht dit niet aan de getekende delen.
2. Tijdens het glazuren
Na het bakken blijft de kleur van de klei (of een onderlaag) zichtbaar in de vorm van het patroon, terwijl de rest bedekt is met glanzend glazuur. Dit geeft die kenmerkende diepte. Dit is de meest gangbare manier voor gedetailleerde kleuren, zoals bij Shippo.
De klei wordt eerst gebakken op een lage temperatuur (sinaasappelbak). Dan wordt het patroon aangebracht met engobe (kleurige klei) of keramiekverf.
3. Na het biscuit bakken
Daarna volgt de eindbrand op hoge temperatuur. Het voordeel is dat de lijnen scherp blijven en de kleuren helder zijn.
Merken als Le Creuset of Wedgwood gebruiken deze technieken vaak voor hun fijne decoraties.
Waarom deze patronen zo populair zijn
Deze patronen zijn niet alleen mooi om te zien; ze zijn functioneel in design. In een wereld vol drukke prints en afleiding, bieden Seigaha, Asanoha en Shippo rust.
De herhaling van het patroon werkt meditatief. Bovendien zijn de vormen universeel.
Ze passen bij zowel een moderne minimalistische inrichting als een traditionele Japanse woonstijl. Als je zelf keramiek maakt of koopt, laat je dan ook eens inspireren door Scandinavische patronen op keramiek. Een bord met een Asanoha-patroon voelt niet alleen mooi aan, het vertelt een verhaal van gezondheid en groei.
Een kom met Seigaha-golven brengt een stukje kalme zee naar je eettafel. En een schaal met Shippo-cirkels herinnert je aan de verbinding tussen alles wat bestaat.
De volgende keer dat je een Japans keramiekstuk in handen hebt, kijk dan eens goed naar de patronen. Het is een stukje cultuur dat letterlijk in de klei is gebakken. En misschien probeer je het zelf wel eens, met een pot klei en een fijn penseel. Want zoals ze in Japan zeggen: schoonheid zit in de details.