Stel je voor: je hebt net een prachtig stuk keramiek gedraaid of gebouwd. Het is perfect. De vorm is strak, de rand loopt soepel, en je wilt er eigenlijk meteen tien van maken.
▶Inhoudsopgave
Alleen al aan het idee om dat met de hand te doen, ga je spontaan sneller ademen. Gelukkig hoef je dat niet te doen. Er is een eeuwenoude, betrouwbare techniek die pottenbakkers helpt bij het vermenigvuldigen van hun werk: mouldmaking, oftewel het maken van mallen.
In de keramiek is gips daarvoor vaak het materiaal van keuze. Het is een echte gamechanger voor iedereen die zijn ontwerp wil delen of opschalen.
In dit artikel duiken we in de wereld van gipsvormen. We kijken niet alleen naar hoe je ze maakt, maar vooral naar hoe je ze slim gebruikt voor herhaling. Want laten we eerlijk zijn: een mal maken kost tijd, maar het bespaart je op de lange termijn ontzettend veel werk.
Waarom kiezen voor gips?
Voordat we aan de slag gaan, is het goed om te weten waarom gips zo populair is in de keramische wereld. Gips (of plaster) is een mineralenpoeder dat, als je het mengt met water, verhardt tot een steenachtig blok.
Het is niet alleen goedkoop en makkelijk verkrijgbaar, maar het heeft ook een paar eigenschappen die perfect zijn voor keramiek.
Een groot voordeel is de poreusheid. Zodra de gipsmal is uitgehard, kan deze water opnemen uit de klei die erin wordt gedrukt. Dit zorgt ervoor dat de klei sneller opdroogt en loslaat van de wand.
Daarnaast is gips relatief zacht. Je kunt het makkelijk bijsnijden of schuren als er oneffenheden zitten, zonder dat je meteen je hele mal vernietigt. Het is ook precies genoeg elastisch om de krimp van de klei bij het drogen en bakken op te vangen, zodat je werk niet barst.
De basis: materialen en gereedschap
Je hebt niet veel nodig om te beginnen, maar de kwaliteit van je materiaal bepaalt wel de kwaliteit van je mal. Ga voor kwaliteit, dan word je later niet teleurgesteld.
Wat heb je nodig?
- Gips: Er zijn verschillende soorten. Voor beginners is ‘Terra Gips’ of ‘Keramisch Gips’ een goede keuze. Het is fijnkorrelig en sterk. Voor fijnere details kun je kiezen voor ‘Paris Gips’, maar dit hardt heel snel uit, wat het werken soms lastig maakt.
- Je model: Dit is het object dat je wilt kopiëren. Dit kan een gedraaide pot zijn, een handgebouwd beeld of een zelfgemaakt model van klei.
- Vetstof: Vet of olie (zoals vaseline of plantaardige olie) om te voorkomen dat de gips aan je model blijft plakken.
- Water en emmer: Om het gips aan te maken.
- Opsluiting (moule): Dit is een houder voor je gips. Vaak wordt een stuk karton of een plastic bak gebruikt die je om je model heen bouwt.
- Schuimrubber of borstel: Om de gips aan te drukken en glad te strijken.
Stap voor stap: een mal van gips maken
Het proces van een mal maken voelt in het begin misschien een beetje spannend, maar het is eigenlijk heel logisch.
Stap 1: Het model voorbereiden
We gaan uit van een enkele mal, oftewel een mal waar je de klei rechtstreeks in kunt drukken. Alles begint met een goed model. Als je een bestaand object kopieert, zorg er dan voor dat het schoon en droog is.
Als je een model van klei maakt, bedenk dan dat je de mal later open moet snijden of dat je het model moet vernietigen om het eruit te halen (als je een 'waste mould' maakt). Voor een herbruikbare mal maak je meestal een model van gips of hout.
Stap 2: De opsluiting bouwen
Belangrijk: breng een dikke laag vetstof aan op je model. Dit is cruciaal.
Stap 3: Gips aanmaken
Als je te weinig vet gebruikt, blijft de gipsmal plakken en kun je hem niet lossen. Smeer het royaal in, maar zorg dat het niet in druppels hangt. Je gips moet ergens in uitharden. Bouw een opsluiting (of kleikring) rondom je model.
Dit kan een simpel stuk karton zijn dat je vastzet met plakband, of een stukje kunststof. Zorg dat de wanden stevig zijn en ongeveer 3 tot 5 centimeter boven het hoogste punt van je model uitsteken.
Dicht alle kieren goed af met klei of plakband, zodat het vloeibare gips niet kan lekken. Dit is een moment waarop veel beginners een fout maken. De verhouding is key.
Stap 4: Gieten en aandrukken
Giet het gipspoeder in je mengemmer, en voeg daarna water toe. De algemene regel is ongeveer 1 deel water op 1,5 deel gips (gewicht), maar volg altijd de instructies op de verpakking van je merk.
Laat het even wellen en roer dan voorzichtig met je hand of een garde. Je wilt geen klonten, maar een substantie die lijkt op dikke room of pannenkoekenbeslag. Let op: gips kan heet worden tijdens het uitharden, dus draag handschoenen als je gevoelige handen hebt.
Giet het gips langzaam in de opsluiting. Begin laag bij de grond en werk omhoog.
Als je model smalle openingen heeft (zoals de hals van een vaas), giet dan voorzichtig langs de wand zodat er geen luchtbellen ontstaan. Wanneer de mal vol is, tik je voorzichtig tegen de zijkant om eventuele luchtbellen naar boven te laten ontsnappen. Gebruik een stukje schuimrubber of een zachte borstel om het oppervlak glad te strijken.
Stap 5: Uitharden en lossen
Gips hardt snel uit (soms al binnen 20 minuten), dus werk vlot, maar niet gehaast. Laat de mal minimaal 24 uur rusten. Ja, echt.
Hoewel het aanvoelt als steen na 30 minuten, zit er nog vocht in en is de structuur nog niet op volle sterkte.
Als je te snel werkt, kan de mal breken. Na 24 uur kun je de opsluiting verwijderen. Nu begint het spannende gedeelte: het lossen. Draai de mal om en probeer de gipslaag voorzichtig van het model te scheiden.
Als je voldoende vet hebt gebruikt, zou dit soepel moeten gaan. Bij een waste mould (waarbij het model verloren gaat) kun je de klei wegschrapen.
De mal gebruiken voor herhaling
Nu je een mal hebt, begint het echte werk. Je kunt de mal op verschillende manieren gebruiken om meerdere exemplaren te maken.
De slipcasting-methode
Dit is ideaal voor holle vormen zoals koppen of vazen. Je mengt klei met water tot slip (een vloeibare substantie). Giet deze slip in je gipsmal.
De gips zuigt het water uit de slip, waardoor een laagje klei tegen de wand aan vastplakt.
De drukmethode
Hoe langer je de slip erin laat, hoe dikker de wand wordt. Na een aantal minuten giet je de overtollige slip terug in je emmer. De mal droogt verder en de klei krimpt iets, waardoor je hem makkelijk kunt lossen.
Voor dikkere, massieve vormen (zoals schalen of beelden) gebruik je de drukmethode. Je kneedt een hom klei en drukt deze stevig in de gipsmal, waarbij je leert hoe je holle sculpturen maakt zonder dat ze barsten.
Gebruik je duimen om de klei gelijkmatig tegen de wanden te drukken, waarbij je de gewenste wanddikte aanhoudt (bijvoorbeeld 1 cm).
Laat de klei even opstijven in de mal. Gips onttrekt vocht, dus de klei wordt al snel stevig genoeg om te lossen. Mocht je liever handmatig werken, dan is de pinch pot techniek een heerlijk alternatief. Je kunt de mal nu voorzichtig opensnijden (als je een tweedelige mal hebt gemaakt) of de klei eruit wippen.
Belangrijke tips voor succes
Om teleurstelling te voorkomen, zijn er een paar valkuilen die je moet vermijden. Haastige spoed is zelden goed. Als je te snel na het gieten van de gipsmal probeert te lossen, is deze nog te zacht en breekt hij.
Let op de droogtijd
Bovendien kan de klei nog te vochtig zijn en vervormen. Wacht altijd langer dan je denkt dat nodig is.
Reiniging van de mal
Na elk gebruik moet je de gipsmal schoonmaken. Verwijder alle kleiresten voorzichtig met een zachte borstel of een natte spons.
Laat de mal daarna volledig drogen voordat je hem opbergt. Een vochtige gipsmal schimmelt snel en wordt op den duur zacht en waardeloos. Voor complexe vormen met onderdelen die er niet zomaar uitkomen (zoals een beeld met armen), maak je een meerdelige mal.
Meerdere delen
Dit doe je door het model in delen af te gipsen, waarbij je tussenschotten (scheidslijnen) gebruikt.
Dit vereist wat meer oefening, maar opent een wereld aan mogelijkheden.
Waarom gipsvormen blijven boeien
Mouldmaking met gips is een ambacht dat zowel techniek als creativiteit vereist. Het stelt je in staat om je ideeën te vermenigvuldigen en te delen met de wereld.
Of je nu een serie koppen wilt maken voor een expositie of gewoon je eigen theeservies wilt maken door de draaischijf voor beginners onder de knie te krijgen, een gipsmal is je steun en toeverlaat. Met de bovenstaande stappen en tips ben je goed uitgerust om te beginnen. Vergeet niet: oefening baart kunst.
Je eerste mal zal misschien niet perfect zijn, maar elke fout is een leerervaring.
Dus pak je emmer, meng wat gips en begin met experimenteren. Je zult versteld staan van wat je kunt bereiken.
Veelgestelde vragen
Wat is het voordeel van gips bij het maken van keramische mallen?
Gips is een populaire keuze voor het maken van keramische mallen vanwege zijn relatief lage kosten en de manier waarop het water opneemt. Door de poreuze structuur van de uitgeharde gipsmal, kan de klei die erin wordt gedrukt sneller opdrogen en gemakkelijker loskomen van de wand, wat resulteert in een betere afwerking.
Waarom is het belangrijk om de juiste soort gips te kiezen?
Het kiezen van de juiste gipssoort is cruciaal voor het succes van je mal.
Wat is een opsluiting (moule) en waarom is het nodig?
Beginners kunnen Terra Gips of Keramisch Gips gebruiken, omdat deze fijnkorrelig zijn en sterk genoeg om het model te ondersteunen. Voor fijnere details kun je Paris Gips overwegen, maar houd er rekening mee dat dit snel uitdroogt en het werken daarmee lastiger kan zijn. Een opsluiting, vaak gemaakt van karton of een plastic bak, dient om je model tijdens het gippen te omsluiten.
Hoe kan ik voorkomen dat de gips aan mijn model blijft plakken?
Dit zorgt ervoor dat de gips gelijkmatig rondom het model wordt aangebracht en dat er geen gips aan de onderkant van het model terechtkomt, wat de kwaliteit van de mal zou beïnvloeden. Om te voorkomen dat de gips aan je model blijft plakken, is het belangrijk om een vetstof zoals vaseline of plantaardige olie te gebruiken. Breng een dunne laag aan op het model voordat je de gips begint aan te brengen, zodat de gips gemakkelijk loskomt nadat het is uitgehard. De droogtijd van gips varieert, maar meestal is het na 30-60 minuten aan het aanraakpunt.
Hoe lang duurt het voordat gips droog en hard is?
Volledig uitgehard na ongeveer 8 uur. Houd er rekening mee dat de droogtijd kan worden beïnvloed door factoren zoals de luchtvochtigheid en de dikte van de gipslaag.